Американскиот лингвист Виктор Фридман,
член на МАНУ, е редовен професорот на универзитетот Чикаго, признат проучувач
на словенските јазици, балканист и македонист.

Неговата биобиблиографија ја испишуваат 380
научни труда, од кои половината се за македонскиот јазик.

„Мојот интерес за словенски јазици воопшто,
доаѓа од дома. На татко ми прв јазик беше руски, тој беше роден во Винипег во
Канада, а нејзините во Русија. Татко ми тогаш работеше во Железара, имаше
пријатели од Србија, од Македонија, и така јас израснав со нивните култури,
традиции, музика, јадење, пиење, се. И јазици секако“, раскажува Виктор
Фридман.

„Во 1971 година, еден ден во лифтот за
катедрата за словенски јазици професорот кога ме праша - господине Фридман, да
не сакате да одите во Македонија летово, реков - секако. Така Станкиевиќ најде
за мене 200 долари, како студент, тоа беше доволно за повратна карта за во
Рим“, рече Фридман.

„Родителите ми дадоа 200 долари, тоа беше за
Рим до Белград повратна и јас од мојот џеб, од Белград до Охрид за семинар за
македонски јазик“, додава Фридман.

Професорот Фридман стана огнен борец за
македонскиот јазик, научно бранејќи ја неговата посебност.

„Јас бев сосема свесен дека македонски не е
ниту српски ниту бугарски, а камо ли грчки, и кога имаше толку напади врз
македонскиот јазик, од чисто научни причини требаше да го бранам јазикот како
научно поле, а политичарите нека прават што сакаат. научната вистина јас ја знам
и ќе ја кажам“, изјави професорот.

„Грците толку се организирани, со 250 потписи
собрани против мене лично, испраќаат меилови и сл. Јас би рекол дека треба, на
пример, македонската Влада да троши пари, да земат реклами во највидните
публикации, особено на англиски јазик, затоа што треба да признаеме дека
англиски сепак е најглобалниот јазик, во „Њујорк тајмс“ цела страница за
македонскиот јазик“, истакна Фридман.

„Јас дури би учествувал и доброволно во
правење на таков текст. Наместо 10 милиони евра за некоја огромна статуа на
плоштадот, наместо да ги тепаат студентите, да ги трошат парите за доброто на
Македонија“, вели Виктор Фридман.

„Од некоја причина никогаш не се плашев, се
инаетев. Бев во Бугарија еднаш, тоа беше 1300 години Бугарската држава, значи кога
влегле Прото-Бугарите во Бугарија, јас бев поканет, дури добив и орден за мојот
придонес кон бугарскиот јазик, затоа што јас сум јазичар, јас работам со сите
балкански јазици“, рече Фридман.

„Еден професор ме повика во неговата
канцеларија и ме предупреди да не продолжувам да ги споредувам македонскиот и
бугарскиот јазик, инаку ќе станам персона-нон-грата во Бугарија. Во мојата
родна земја, во Америка, во еден грчки ресторан во Портланд, Орегон, заради
едно недоразбирање, згрешив и прозборев на македонски и ми рекоа - бегајте од
тука, одете напијте се на друго место“, изјави Фридман.

„Значи, јас бев избркан затоа што зборував
еден јазик, којшто не ми е мајчин јазик. Јас сум Евреин, јас сум навикнат на
антисемитизам, што исто така сум видел во Грција, арно ама тоа ми беше првпат
да се чувствувам толку чудно, само заради еден јазик, којшто не е ниту мојот
јазик, луѓе така да не ме сакаат“, потенцира професорот.

Во 1992 година, професорот Фридман му напиша
писмо на тогашниот американски претседател Џорџ Буш, во кое, меѓудругото, се
вели: Македонија ги исполнува сите барања на Стејт департментот за признавање.
Грчките спротивставувања на признавањето се само параван зад кој се крие
вистинската намера на Грција - да го елиминира македонскиот национален идентитет.

Неодамнешната промоција на „Абецедарот“ во
Атина му даде право на лингвистот.

„Во научни средби ќе има некои политички
активисти коишто ќе велат - овие научници само учат, учат и црпат од народот
материјал и ништо не враќаат, а јас велам - со самото учење правиме добро за
луѓето, учење на јазикот. И така се чувствувам кога се работи за македонскиот
јазик“, нагласи Фридман.

„Моето истражување е моето истражување - дека
тоа е одбрана на македонскиот јазик, мило ми е, дека треба понекогаш и погласно
да го одбранам јазикот, заради Грците главно, понекогаш заради Бугарите, тоа е
тоа, што ќе правиш“, резимира Фридман.

Јазикот е богатство на секоја нација, а за
македонскиот најмногу важи оти јазикот е столбот на идентитетот, вели
професорот Фридман.

Илинденското востание е востание против Отоманската империја организирано од страна на TМOРО и претставува еден од најголемите и најзначајните настани од македонската историја.

По подготовките за востание против Отоманската империја, на 2 август 1903 год. на православниот верски празник Св. Илија - Илинден започна Востанието. Ова востание е познато како Илинденско, според денот на започнување.

Две недели по почетокот на востанието во Македонија, и во Одринско се крева востание, наречено Преображенско.

Почетокот и текот на востанието

Денот на востанието бил апсолутна тајна за турската власт. Ниеден од прогласите што биле растурени од страна на многубројните курири по селата не паднал во рацете на власта. Тоа било од големо значење за почетните успеси на востанието, бидејќи на денот на востанието во сите востанички области се наоѓале само 15.000 турски војници, расфрлени по малите гарнизони на простор од десетина илјади квадратни километри. Согласно со планот, во текот на приквечерината на Илинден биле урнати телеграфските столбови и мостовите на важните патишта, биле запалени беговскиоте кули, бил извршен напад на касарните во некои села и градови, а селата очистени од разбојници.

На денот на востанието 2 август, уште во утрините, селските маси - жени и деца се упатиле кон логорите во планините каде била сместена храна за востаниците и населението. Таму биле отворени лебарници, кујни, работилници за поправка на оружјето и за изработка на мунуција, а биле формирани и санитетски центри. Во тие први денови, востаничките акции се изразувале и во напади на нахиски центри (неколку села во една голема општина) на паланки и на помали градови. Така во ноќта наспроти Илинден, 150 востаника го нападнале и разбиле турскиот гарнизон од 100 војници во Смилево и цели десет дена биле полновласни господари на селото.

Истото го сториле и 600 востаници во Клисура, во Костурската околија, држејќи го градот во свои раце 15 дена од 2 до 17 август. На Мудурницата (централна општинска управа) во Прибилци, Демирхисарско 200 востаници го нападнале турскиот гарнизон од 150 војника. 500 востаници се обиделе да го заземат градот Кичево, но не успеале во тоа па се повлекле во с. Карабуница до Кичево, каде стапиле во борба со 1.000 турски војници и со башибозук во која биле убиени стотина Турци, меѓу кои и водачот на башибозукот Сефер Ага. Во Ресенската околија се напaднати нахиските центри: П'пле и Наколец, во Охридската - Издеглавје, Сирула и други. Во Леринската - Соравич, Врбени и други.

Подоцна на 2 септември, соединтите востанички одреди од Леринско и Костурско го зазеле градчето Невеска по поголеми борби со месниот гарнизон, кој броел од 300 до 400 војници. Најкрупна востаничка акција и најголем успех за востаниците е ослободувањето на градот Крушево и формирањето на првата привремена Македонска Република во овој планински град. За таа крупна револуционерна акција населението од Крушево и Крушевско било подготвено од револуционерните раководители на овој крај, познатите македонски револуционери - социјалисти Никола Карев и Веле Марков. Во изработка на планот за заземање на Крушево непосредно учествувал и револуционерот - бившиот офицер Тодор Христов кој предходно влегол во градот и ги скицирал објектите за напади: касарната, конакот, беледијата (општината), поштата и другите владини и државни установи, како и поважните пунктови во градот.

Во осум воени групи биле распоредени 750 вооружени востаници под команда на добро подготвени началници - војводи. Секоја група имала точно определена задача: една да ги заземе установите, друга да ги држи најважните пунктови во градот и околината, а трета да служи како резерва на Штабот и т.н. Пред почетокот на нападот Штабот на Крушевските востаници на чело со Никола Карев, испратил Окружно до раководителите на Крушевскиот околиски револуционерен комитет и до началниците на грчките, влашките и албанските бојни групи, кои се известуваат за востанието и се повикуваат на борба.

("Гориме од нестрпливост - се вели во Окружното - и одвај чекаме да падне ноќта и да го преземеме Крушево, та заедно со сиот народ да го викнеме нашето Македонско УРА!") Истовремено Штабот наредил, штом пукне првата пушка да заѕвонат ѕвоната од сите цркви во градот. По тие претходни подготовки, во текот на ноќта започнале воставичките акции. Истовремено биле нападнати сите државни установи.

Првата пушка пукнала кај касарната. Ѕвоната од црквите заѕвонеле. Исплашените турски стражари ги буделе војниците со викови: "Калкан'з, Москов гелди" ("Станувајте Московецот дојде"). Започнала борбата помеѓу востаниците и војниците што биле околу 60 на број. 43 војници биле убиени уште во почетокот на борбата, а 17 заедно со началникот успеале да побегнат. Од востаниците загинале 7, а 5 биле ранети. При слаб отпор на жандармеријата, заземен е и конакот.

Без отпор се заземени беледијата и поштата. На опколените војници им притекле во помош војници и башибузуци од прилепските села, но и тие биле разбиени и уништени од востаничките одреди кои ги држеле позициите околу градот. За кратко време, на 3 август, Крушево било ослободено и се наоѓало потполно во рацете на востаниците. На 4 август во градот влегува Штабот на Крушевските востаници свечено дочекан од народот.

При овој дочек, началникот на Штабот, Никола Карев одржал пред ослободените граѓани револуционерен говор, прогласувајќи ја првата Македонска Народна Република и повикувајќи го народот да избере привремена републиканска влада. Таа влада била формирана со учество на сите народносни групи во градот: Македонци, Власи, Албанци. Во привремената влада биле застапени следните ресори: внатрешен ред - Глигор Д. Божинов (Македонец); исхрана - Тома Марков (Македонец), Алекси Колев, Ташко Вангелов (Гркомани) и Никола Бујаров (Албанец);.

Претседател на владата бил Вангел Дину (Влав). За претседател на Републиката бил избран началникот на Штабот на Крушевските вооружени сили Никола Карев. Биле организирани и специјални служби за вооружување на населението и утврдување на градот со длабоки ровови, маскирани со зеленило. Биле отворени работилници за производство и поправка на оружјето за изработка на муниции и други бојни материјали. Мајсторите од соседното село Селце изградиле и црешов топ, но тој се распаднал уште при првото пукање.

Бил изработен друг топ, без грешки, но останал неискористен и подоцна паднал во рацете на Турците, кои го однеле како трофеј во Цариград, во воениот музеј. Привремената републиканска влада и Штабот веднаш пристапиле кон мобилизација на машкото население и ја зголемиле востаничката војска со уште 1.200 луѓе.

Фамилиите на побегнатите турски чиновници биле земени под заштита на Штабот. Издадена е строга наредба до сите востанички единици да не го обеспокојуваат мирното турско население и да не посегнуваат на неговите имоти. Кон турското население во Крушевската околија е упатена прокламација на Македонски јазик во која помеѓу другото, се вели:

"Елате, браќа муслимани, при нас да тргнеме против нашите и вашите душмани! Како Турци, Албанци и Муслимани знаеме дека си мислите оти царството е ваше и оти вие не сте робје штом на царското знаме нема крст, а има месечина. Оти не е така и оти грешите вие брзо ќе се сетите. Ние сами ќе се бориме и за нас и за вас и ако е потребно до еден ќе умреме под знамето на нашата и ваша слобода. Ако пак вие не имате како ваши браќа . . . можеме да ви спомнеме само едно нешто: да не се заортачите со душманите, да не дојдете со пушка против нас и да не правите зулуми".

Ниеден акт од поновата Македонска историја до излегувањето на овој не ги пречекорил националните рамки како што тоа го направи овој Крушевски манифест.

Задушување на востанието

Првата задача на веќе консолидираниот непријател била да си го поврати Крушево. Тоа им успева со армијата од 18.000 луѓе, под команда на Бахтијар - паша. Дел од заштитениците на Крушево, предводени од прославениот војвода Питу Гули, изгинале херојски во нерамна борба кај Мечкин Камен, а другите востаници се повлекле во планините. Турската војска со артилерија ги урнала утврдувањата подигнати од востаниците и со топови го бомбардирала градот. Во екот на борбите по наредба на Штабот, околу 15.000 население, го напушта градот и се крие во блиските планини. Во запалените и урнати куќи загиниваат 20 жени и 6 деца бидејќи не успеале да побегнат од градот. На незапалените куќи, на 13 август биле истакнати бели знамиња, симболизирајќи го крајот на 12 дневната Крушевска Република. Борбата била завршена. Изгорени биле 159 куќи. Загинале 100 турски војници и 91 востаник.

И во другите делови на Македонија се воделе жестоки битки. Една од најжестоките и најкрвави борби во Пиринска Македонија се одиграла на 1 септември 1903 година кај селото Пирин. Во таа борба учествувале 500 востаници под команда на Јане Сандански. Во текот на борбата паднале 7 востаници, а 80 Турци биле убиени или ранети. Јане Сандански води и втора голема битка кај Обротиште, Свети Тројца, на 13 септемри загинуваат 2 востаници, а Турци можеби повеќе од 80. Исто така биле извршени и повеќе атентати, на пример кај железничкиот мост на Вардар, кај Гевгелија, на железничката линија кај Демир Капија, Гуменџе, Смоквица и на други места на пругата Солун - Скопје и Солун - Битола.

Освен тоа, четите на Солунскиот Револуционерен Округ имале големи борби со турската војска кај ,,Баш-Бунар", Гандача, на Пајак Планина, и кај селата Постолар и Аматово - кукушка околија.

Во Скопскиот Револуционерен Округ четата на Никола Пушкаров на 1 август извршила диверзија на железничката пруга кај с. Новачани, каде биле исфрлени од пругата 32 вагони на еден воз. Во Охридската околија, во месноста Рашанец, планинска долина помеѓу селата Куратица, Речица, Свињишта, Олејница и Сирула. Тука бил еден од најглавните логори на востаниците со 1.700 мажи, жени и деца.

На 13 август логорот бил опколен со 10.000 турски војници со артилерија и товари петролеј за палење на шумата во близина на логорот. По десетчасовна борба, востаниците биле разбиени. 32 биле убиени, а другите стотина ја пробиле опсадата и се спасиле во планините. Во овој логор се убиени 158 ненаоружани мажи, жени и деца. Други големи битки во Охридската околија се водени во селата: Сирула, Оздољани, Сошани, Издеглавје, Лешани, Локтиње, Слатино, Врбјани, Ботун, Брежани, Ташмаруништа и Вевчани.

Во Битолскиот вилает каде завршило востанието, се воделе 150 борби со 19.152 востаници против 292.735 противници. Убиени или ранети се 746 востаници, а 3.087 убиени или ранети Турци. Биле запалени 122 села со 8.646 куќи. Без покрив останале 51.606 жители, а бројот на убиени или заклани е 1.779 души. Во Солунскиот вилает во кој спаѓаат Солунскиот и Серскиот Револуционерен Округ, од 2 август до 8 септември 1903 години дошло до 32 борби во кој паднале 109 востаници, додека во Скопскиот Р.О. во неколку борби од 14 август до 14 ноември 1903 г. паднале 93 четника.

Во сите три вилаети во текот на востанието паднале 949 востаници во 197 борби. Во текот на востанието од 2 август до 23 ноември биле извршени 14 динамитни атентати, а во текот на 1903 година - 21. Општа пропорција на противничките сили што се бореле е: 1 востаник против 15 Турци, а особено во Кичевската околија, 1:25, во Охридската 1:22, во Битолската 1:15, во Леринската 1:13, во Костурската 1:7.

Одгласот на востанието

Илинденското востание претставувало непријатно изненадување не само за турската држава, туку и за многу други големи и мали држави во Европа, кои полагале право врз наследството на Османлиската империја. За Австро-Унгарија и царска Русија, на пример, тоа претставувало тешко искушение, бидејќи го рушело постојниот статус-кво на Балканот, за што особено се залагале двете големи сили при неможноста сами да ги реализираат своите аспирации врз Османската империја. Нивната цел била - со строго дозирани подобрувања во Македонија да се сочуваат секакви радикални решенија што би ги прејудицирале нивните намери.

За таа цел, во февруари 1903 година пред востанието, тие веќе изнудиле извесни анемични реформи од Османската империја. Другите европски сили биле не помалку заинтересирани за положбата во Македонија, односно во Османската империја, но и нивната дипломатија, со исклучок на повремени сондажни предлози, се држела настрана очекувајќи иницијативи од заинтересираните Австро-Унгарија и Русија, кои ќе ја смират положбата во Македонија.

За тоа да не се менува положбата на Балканот биле заинтересирани и малите балкански држави, кои аспирирале врз Македонија. Затоа ни тие не биле расположени за успех на востанието. За нив, позитивните резултати на ослободителната револуција во Македонија практично значеле пресекување на нивните територијални аспирации врз последната, а тоа значело пресекување и на илузиите за господство на Балканот.

Тоа го определувало и нивниот негативен однос спрема Илинденското востание. Прогресивната светска јавност се однесувала со искрени симпатии спрема борбата на македонскиот народ. Европскиот и светскиот печат бил преполн со вести за ситуацијата во Македонија, за крвавите репресалии на казнените експедиции на турската војска и.т.н.

Насекаде се дигнал бран од протести во полза на македонскиот народ. Под раководството на истакнати личности од областа на културата, уметноста и политичкиот живот, како Лав Толстој, Максим Горки, Анатол Франс, Жан Жорес, Виктор Берар, Франс де Пресанс, Артур Еванс, Хенри Брејлсфорд и други, се создало цело движење за помош на македонскиот народ.

Во Англија, Франција, Италија и САД се создале "македонски комитети", кои станале организатори на импозантни митинзи. На пример, само во Англија биле одржани околу 200. Митинзи во полза на македонскиот народ биле одржани во Париз и Рим. Оваа хумана акција ги зафатила и јужнословенските народи. Во Љубљана, Загреб, Белград, Софија, прогресивните општествени сили и прогресивната младина се дигнале во заштита на Македонскиот народ и во прибирање помош за настраданото население.

Причини за неуспехот на востанието

Поглавни причини за поразот на Илинденското Востание се следните:

Востанието не било доволно подготвено и не ги опфатило сите револуционерни реони, па имало изразито нерамномерен интензитет.
Неговата масовност била претежно селска, без активно учевство на градските маси од востаничките области.

Раководството на востанието не го искористило почетниот успех, туку применувала пасивна тактика - задржување на масите во очекување Бугарија да отпочне војна против Турција.
Востаниците биле без достапна или сосема елементарна воена обука и слабо вооружани за разлика од огромните Турски сили кои располагале со модерно вооружување.

Поразот на Илинденското востание треба да се постави и врз светлината на фактот дека македонскиот народ во таа тешка и нерамна положба бил оставен сам на себе, без секаква поддршка од страна. Дури може да се рече дека не наишол ни на поголема морална поткрепа од страна на социјалистичките и демократските движења во Балканските земји.

Со оглед на тие причини, она што се постигнало во текот на востанието и особено во чинот на Крушевската Република, значело многу. Тоа било врвен израз на волјата на македонскиот народ за слободно и самостојно национално постоење.

Во медиумите деновиве циркулира повик на кој може да се пријават сите што имаат документи, писма, фотографии, артефакти, лични предмети кои се однесуваат на тој период

Секоја траума, спомен и сеќавање што ги преживеале во текот на Граѓанската војна во Грција,Македонците од Егејот ќе може да ги раскажат и да останат засекогаш запишани како дел од историјата на македонскиот народ. Сведоците на голготата ќе може тоа да го сторат во Институтот за национална историја. Ако сакаат може да повикаат екипа да ги посети дома за да ги раскажат своите животни приказни.

Иницијатор на „Проектот за заштита и архивирање на културното наследство од Егејска Македонија“ е Сојузот на стопанските комори на Македонија. Тие му понудиле на Институтот за национална историја да ја реализира нивната идеја. Научниците од Институтот ја прифатиле идејата без резерва бидејќи сметаледека тоа треба да се направи, вели Тодор Чепреганов, директор на институцијата.

- Идејата е да се соберат сеќавања, артефакти, фотографии, сето она што го имаат луѓето кои ја искусиле судбината на егејската голгота, од 1941 до 1949 година. Проектот е многу значаен оти годините си одминуваат, генерациите по природен пат си заминуваат. За идните поколенија нема да остане ништо. Можеби по многу години некој ќе побара да види и да чуе човек што лично ја раскажува својата животна приказна. Сето тоа треба да биде документирано бидејќи е дел од македонската историја. На пример, претседателот на Иран денес кажува дека Холокаустот е измислица и дека воопшто не се случил - објаснува Чепреганов.

НЕМА СЕЛЕКЦИЈА

Во медиумите деновиве циркулира повик на кој може да се пријават сите што сочувале какви било документи, писма, фотографии, артефакти, лични предмети. Секој што сака да ја раскаже својата приказна треба да се јави во Институтот. Таму ќе биде формирано одделение во кое секоја информација ќе биде архивирана и ќе остане за идните генерации за да послужи како сведоштво на една трагедија на македонскиот народ.

- Сигурно дека онаа голгота што ја преживеаја Македонците во егејскиот дел на Македонија, посебно меѓу 1944 и 1949 година е историја која се чувствува до ден- денешен. Луѓето денес ги имаат траумите од се' што преживеале. Не само тие туку и нивните деца. Колективна меморија се пренесува од генерација на генерација - вели Чепреганов.Луѓето пред камера и микрофон ќе може да раскажат што преживеале во текот на Граѓанската војна, без разлика дали учествувале во неа или се деца-бегалци. Од нив ќе се бараат фотографии, артефакти што ги понеле од дома, се' што чуваат, за да не остане непознато.

- Нема да има никаква селекција. Проектот е отворен за сите што се дел од Народноослободителната војна, припадници во единиците на ЕЛАС, на ДАГ, борци што ја напуштиле Грција по завршувањето на Граѓанската војна и децата-бегалци кои како невини жртви ја искусија трагедијата да бидат одделени од своите родни огништа - вели Чепреганов.

ПОСЛЕДЕН ВОЗ

Снимањата ќе се одвиваат според желбите на луѓето што ќе ги даваат своите спомени. Секој ќе може да зборува колку што сака. Чепреганов вели дека е предвидено да се забележат и да се документираат и сеќавања од нашите што живеат во Австралија и во САД.

- Крајно време е, последен момент да почне да се реализира овој проект бидејќи некои од луѓето веќе имаат по 75 или 80 години. Ова е важно и за презентацијата на нашата земја. Ако сакаме да испаднеме сериозни пред светот со тоа што е наша историја и што се' преживеале Македонците во поновата историја, ова треба да го документираме. Уште повеќе што годинава се навршуваат 60 години од завршувањето на Граѓанската војна во Грција. И по толку време ова се' уште претставува траума за луѓето што ја преживеале голготата - вели Чепреганов.Се предвидува годинава да бидат анкетирани барем 500 луѓе. Кога ќе се соберат сите материјали, тие ќе бидат „симнати“ од ленти. Ќе бидат објавени книги кои ќе бидат преведени на повеќе светски јазици и ќе бидат испратени до сите светски библиотеки и политичари.

- Тоа е практика во светот. Нашите соседи тоа го прават долго време. Ги бомбардираат странските библиотеки со свои документи токму за историјата на македонскиот народ прикажувајќи ја како бугарска, грчка, српска - вели Чепреганов. Проектот е отворен и во него може да се вклучат и луѓето што останале да живеат во Грција, за да може и тие да ги раскажат своите судбини. Идејата сега почнува да се реализира, иако засега нема дефиниран буџет. Сојузот на стопанските комори на Македонија ќе го поддржи проектот, но Чепреганов смета дека главниот товар треба да го понесе државата преку Министерството за култура.

Правото на имот не застарува

На прашањето дали архивите ќе може да се искористат во понатамошните процеси протераните Македонци да си ги бараат имотите од Грција, Чепреганов вели дека правото на имотите никогаш не застарува.

- Сите што живееле таму, што имаат документација, засекогаш го задржуваат правото да си ги бараат имотите од тој дел на Грција. Мислам дека со влегувањето во Европската Унија, со сите тие меѓународни закони, тоа еден ден сигурно ќе се реализира - вели тој.

Уништени документи

По многу години новите генерации ги фрлаат работите од своите предци. Имаше еден таков случај. Листови напишани од еден од нашите преродбеници. Децата од нив правеа бротчиња за во вода. Може да се случи сите документи да се уништат. Зошто да се уништат кога може да бидат дел од културното и историско наследство на македонскиот народ?! - прашува Чепреганов. Тој додава дека ова денес се прави во цел свет. Со слика, тон, артефакти се документираат спомените на последните преживеани од концентрационите логори во текот на Втората светска војна.

Историчарите и публицистите имаат различни сознанија за последните моменти на војв-одата, кој ја одбил наредбата на Главниот штаб на востаниците да се повлече од Крушево пред надмоќната турска војска

Загинал во почетокот или на крајот на десетчасовната битка на Мачкин Камен, дали прво бил ранет, а потоа се самоубил откако неговите соборци не сакале да му ги прекратат маките, се' уште се недоволно разјаснети факти за смртта на легендарниот крушевски војвода Питу Гули во решавачката битка во Илинденското востание. Сто и шест години по востанието, кое значело пресвртница во борбата за слободна македонска држава, историчарите и публицистите имаат различни сознанија за последните моменти на војводат што ја одбил наредбата на Главниот штаб на востаниците да се повлече од Крушево пред надмоќната турска војска. За самата битка, пак, сознанијата се сепак изедначени - за тоа дека битката почнала околу десет часот изутрина и дека траеле до 20 часот навечер, дека во четата на Питу Гули имало стотина борци, дека на крајот загинале педесетина, а другите успеале да преживеат, како и за тоа дека отпорот на востаниците бил херојски. За текот на самата битка и за тоа што се случувало со Питу Гули има разлики.

Хероjски отпор

Една од првите и најприсутни верзии за загинувањето на Питу Гули е таа дека тој бил смртно погоден во подоцнежната фаза од битката, која станала синоним за отпорот на востаниците. Во книгата „Историја на Крушево и Крушевско“ се истакнува дека војводата Гули бил ранет кога силната турска војска по првичните безуспешни напади успеала да ги опколи востаниците и тргнала во решавачки напад. Војводата бил погоден во моментот кога војската им се доближила на востаниците на само десетина метри. „Во тој момент тешко бил ранет и самиот војвода. Во тие последни моменти, тој уште еднаш ги окуражил борците, барајќи да ја продолжат борбата до крај, а неговата пушка да ја земе оној што останал без пушка. Востаникот Ставре Андреевски прашал: ‘Кој ќе ги прибере нашите пушки?’. ‘Македонија!’ , му одговорил Питу“, се посочува во книгата.

Публицистот Кочо Топузовски, автор на книгата за Питу Гули, истакнува дека војводата бил меѓу првите загинати востаници. Тој беше погоден во моментот кога стоел покажувајќи дека не се плаши од смртта и од нападот на многубројната турска војска. Питу Гули, практично, беше една од првите жртви во почетокот на битката откако претходно загина и знаменосецот на таа чета Ѓорѓи Димов - истакнува Топузовски.Сосема нови сознанија за загинувањеот на Гули доаѓаат од истражувањата што ги вршела Славјанка Петровска, виш кустос на Музејот на Македонија. Таа ги забележала сеќавањата на Илија Ивановски од село Журче, потомок на Ристо Граор, учесник на битката на Мечкин Камен, во кое тој истакнува дека Питу Гули се самоубил за време на битката откако се исправил пред непријателските куршуми.

- Граор во сеќавањата посочил дека бил на само пет-шест метри од Питу Гули кога го прострелал аскерскиот куршум во стомакот. Притоа, тој во силни болки си го фатил стомакот со двете раце во кои веќе во крв имало и дел од неговата утроба. Тој побарал од неговите двајца другари да го убијат за да не би паднал жив во рацете на аскерот. Двајцата востаници останале вџашени пред мачната глетка одбивајќи категорично. Тогаш легендарниот војвода со тешка мака се наведнал, го дофатил својот револвер и самиот си го одзел животот - истакнува Петровска.

Таен погреб

Историчарот Драган Ѓорѓиев, експерт за периодот на отоманското владеење во Македонија, во Институтот за национална историја, укажува дека во турските документи нема посебни записи за загинувањето на Гули.

- Постои документ-телеграма, која е испратена по битката кај Мечкин Камен од турските сили до претпоставените во Солун. Во неа прецизно се наведува дека биле убиени 56 востаници и дека меѓу нив бил и водачот Питу Гули. Истовремено, во дописите се наведува дека турската војска имала вкупно седум загинати и осум ранети војници. Морам да укажам дека постојат големи разлики помеѓу податоците што се наоѓаат во официјалните турски документи и она што како свои сеќавања го запишувале нашите учесници во битките - истакнува Ѓорѓиев.Според сознанијата на Кочо Топузовски, посебна приказна е начинот на кој подоцна било погребано телото на Питу Гули на крушевските гробишта.

- Ноќта помеѓу 15 и 16 август 1903 година по неговото мртво тело отишле сестрата на Питу - Боча Гули и нејзината сосетка Нија од Гучена. Овие две жени посмртните останки на војводата ги пренеле до најблиските гробишта во Крушево и ноќта ги положиле во пресна гробница во која тој ден била погребана една млада невеста - истакнува Топузовски.

Питу Гули беше еден од лидерите на Илинденското востание, кој со својата чета од околу 100 борци одби да се повлече од Крушево пред офанзивата на турската војска испратена да го задуши востанието. Тој беше роден во Крушево и како млад се приклучил на Внатрешната македонска револуционерна организација, а пред Илинденското востание отслужи и седумгодишна затворска казна во Трабзон, Турција.

- Ние дадовме клетва да се бориме до смрт за својата слобода и верувам дека ќе останеме верни синови на Македонија пред чие крваво лице сме дале клетва - била пораката што тој им ја кажал на своите соборци пред битката на Мечкин Камен.

Жителите во градот на Исарот биле богати, високоцивилизирани и го предводеле развојот во регионот

Горна и Долна Македонија биле обединети во антиката

     За еден месец археолозите констатирале 350, а целосно истражиле 250 гроба, на вкупна површина од 5.000 квадратни метри.

Среќата не не следеше на археолошкиот локалитет Исар, кај валандовското село Марвинци. Само половина час не' делеше од највозбудливиот момент што може да се случи на археолошко ископување - да го фатиш мигот кога од земјата излегува фантастичен предмет, стар две и пол илјади години. Тој во својата ДНК носи скапоцени информации - како живееле нашите предци, како се облекувале, што јаделе, во што верувале. Тој единствен миг е доволен археолозите да заборават на смрзнатите прсти кога пред две недели ги изненади мартовскиот снег или неподносливата жега што ќе ги истоштува за два-три месеци. Со нашата среќа, разгледувајќи ги гробиштата од римско време, го пропуштивме мигот кога на југозападната некропола се појавија керамичките садови со прекрасно црвенофигурално сликарство. Само што отидовме на Лисичин Дол, некрополата од железно време, на ридот кај римската некропола се појави стела, надгробна плоча, која секундарно била употребена во изградба на друг гроб. Низ приказната не' води Златко Видески, археолог од Музејот на Македонија, раководител на проектот.

     Искушението беше преголемо да не се вратиме кај влажната земја, во која до пола беа закопани целосно зачуваните садови со црвени фигури. Сите се радуваат. Видески со прстите го трие ѕидот на се' уште полузакопаниот сад, да ја исчисти калта за да ја види бојата. Тој вели дека овие луксузни садови биле увезувани. Тие се доказ дека луѓето што живееле во градот на Исарот во последните пет века од старата ера биле богати, високоцивилизирани и веројатно го предводеле развојот во регионот. Видески се' уште не држи во неизвесност - не открива што пронашле на ископувањата што траат само еден месец.

БОГАТИ ЛУЃЕ
На југозападната некропола археолозите годинава ги открија трагите од живеалиштата од железно време. Таа била голема и била основа врз неа да се формира населба во античко време. Со тоа го докажаа континуитетот на живеење на Исар-Марвинци од најмалку 12 века. Некрополата била користена во класичниот, македонско-хеленистичкиот, а има траги и од раноримски период. Претежно се наоѓаат гробови на кремирани покојници, иако има и гробови со скелети.

- Во гробовите секогаш наоѓаме по една монета и два-три керамички сада. Ако е машки гроб, во него има копја, ако е женски гроб, често наоѓаме накит. Ова било богато време, по смртта на Александар Велики. Луѓето луксузно живееле - вели Видески. Додека објаснува, неговите колеги откриваат токму таков гроб - целосно сочуван скелет, а во него паричка, два керамички сада, две бронзени фибули (безопасни) и прстен. Од македонско-хеленистичкиот период најмногу се откриваат правоаголни, квадратни и овални погребни јами, вкопани во меката карпа. Одејќи кон римската некропола гледаме три гроба ограбени уште во антиката.  Добро е што античките дивокопачи не ги интересирало керамика. Тие ги земале металните предмети, а теракотите не ги ни кршеле. Тие останале за нас и од нив добиваме многу податоци - вели Видески.

ПРАКТИЧНИТЕ ПАЈОНИ
Римската некропола дава лепеза на погребувањата. Археолозите наоѓаат ѕидани гробници, засводени, на две води, издлабени во карпа. Раководител на тој сектор е Цоне Крстевски. Тој покажува една засводена гробница, ограбена во антиката.

- Градот имал богати жители. Пронаоѓаме многу гробови. Документираме се, и тоа што е недопрено и штетите што ги направиле дивите копачи - објаснува тој.Страхил Темов раководи со истражувањата на Лисичин Дол. На некрополата од железно време има интересни ситуации - големи керамички садови (питоси) на пола искршени, а во нив положени покојници.

- Тоа покажува дека Пајоните биле многу практични луѓе. Пронајдовме и еден етажен гроб, а таков има и на југозападната некропола. Тоа зборува за континуитетот на Пајоните и на Македонците - вели тој.Најголемата возбуда на Лисичин Дол е земјиштето под околните густи џбунови. Тоа ветува многу, бидејќи не е допрено од дивите копачи.

Локалитетот завчера го посетија Паско Кузман, директор на Управата за заштита на културното наследство, Мери Аницин Пејоска, директорка и Перо Јосифовски, програмски директор на Музејот на Македонија. Тие објаснија како пред година и половина го посетиле локалитетот и ги виделе илјадниците дупки што ги направиле дивите копачи. Овие ископувања се резултат на таа посета.Археолозите засега располагаат со 27 милиони денари. Работат повеќе од 40 стручњаци, и околу 500 работници. За еден месец археолозите констатирале 350, а целосно истражиле 250 гроба, на вкупна површина од 5.000 квадратни метри.

Важната монета

     Монета на Александар Први, од крајот 6 век пр.н.е., сребрен обол кој се користел во секојдневниот живот е меѓу најважните предмети за Република Македонија, вели нумизматичарот Перо Јосифовски.

- Сум видел во приватни колекции, но сега ја најдовме в гроб. Не е залутана монета. Тоа покажува дека Горна и Долна Македонија во тоа време биле едно економско подрачје. Немало никаква разлика - вели Јосифовски.

Оддвојте барем 3 минути од вашето време и разбијте го ова тмурно викенд-сивило со овие прекрасни фотографии од скриените убавини на нашата Македонија.

Патот кон село Бистрица, Богомилско. Над селото се издигаат Бегови Вирови и Кале, Јакупица.

Нежилови Стени на Солунска Глава, сликано од ридот Елен, над селото Нежилово, Богомилско.

Коњ кој пасе на билото на ридот Елен над село Нежилово. Во позадина Нежилови Стени и Солунска Глава. Во пределот на коњот се забележува пат кој води до Планинарскиот Дом Чеплес. По истиот пат може да стигнете до изворите на Бабуна.

Коњи на билото на ридот Елен, над село Нежилово. Во позадина Нежилови Стени и Солунска Глава.

Долината на извориштето на Бабуна со Нежиловите Стени на Солунска Глава. Сликано од ридот Елен над село Нежилово.

Од Шар Планина поглед на Полошката и Скопската котлина. Првото било е на планината Жеден, второто она лево речиси целосно покриено со шума е на Скопска Црна Гора и последниот масив, најдалечниот, тоа се Осоговските Планини.

Од јужните падини на планината Китка, над селото Градовци, поглед кон Повардарие и Велес. Се разбира ништо не се гледа.

Од Шар Планина, поглед на Полошката котлина и висорамнините на Сува Планина, во далечината е Ниџе.

Од врвот на Китка, поглед кон Скопската котлина и источните падини на планината Китка. Под облаците е Скопје.

Од Шар Планина, поглед на Полошката котлина и дел од Сува Планина. Во позадина е Караџица чии падини одат до езерото Козјак. Помегу Сува Планина и Караџица се наога езерото Козјак. Крајното парче магла во долината го покрива селото Белица, во близина на Македонски Брод.

Од источните падини на Китка, над село Градовци, поглед на Скопската котлина. Централно е Скопска Црна Гора, додека лево во далечината се Жеден и Шар Планина.

Од Златоврв, Трескавец, поглед кон Пелагонија во делот на Прилеп. Марковите Кули пловат на облаците, крстот ги издава. Лево е Селечка Планина и Мариово.

Од источните падини на Китка, поглед кон Повардарието.

     Да направиме една екскурзија низ историјата на останатите народи:
- Името на Франција има германско потекло.
- Англичаните не водат директно потекло од племето Англи.
- Руската царица Екатарина не била Русинка.
- Турците Османлии пишувале со арапско писмо бидејќи турско немало.
- Жителите на Латинска Америка зборуваат шпански, но тоа не ги прави Шпанци.
- Не постои австриски јазик, ама постојат Австријци и Австрија.
- Џорџ Вашингтон не се чувствувал како Американец, но сепак е татко на американската нација.
- Американската држава Калифорнија има исто име со северната мексичка покраина.
- Последната кинеска династија не е кинеска туку монголска.
- Најголемиот руски владетел на дваесетиот век бил Грузиец.
- Жителите на градот Рим не се потомци на древните Римјани.

Како што гледаме, историјата не е баш многу прецизна мерка за нечиј идентитет. Од една страна, точно е дека и Александар и Самоил и Марко и Даме живееле во Македонија и ја создавале историјата на Македонија. Од друга страна, не сум јас Македонец заради нив, туку заради самиот себеси. Правото на себеопределување е право на секој народ: нема ништо пологично од тоа што ние, народот од областа Македонија, се нарекуваме Македонци и својата држава ја викаме Република Македонија. Верувам дека и Караманлис и Каракачанов би сакале да бидат Македонци, ама што да им правам: тие не се - а ние сме.

Македонија ќе си ја претвориме во пустина

Неправилниот распоред на врнежите, негрижата кон водата, ерозијата и високите температури ќе придонесат во 2050 година Македонија да стане пустинско подрачје

Според податоците, сегашните акумулации апсолутно не ги задоволуваат потребите со вода зашто само 120.000 хектари се со можност за наводнување, а во земјава има околу 400.000 хектари земјоделско земјиште

За помалку од четириесет години Македонија ќе стане пустина, тврдат експертите од областа на водите. Главна причина за ваквите прогнози се глобалното затоплување, намалените врнежи, ерозијата на почвата и негрижата кон водените ресурси и акумулациите што се изградени во земјава. Според истражувањата на експертите, Македонија просечно има врнежи од 720 милиметри на квадратен метар, што теоретски се доволни за обновување на водните ресурси. Меѓутоа, проблемот е што тие не се правилно распоредени просторно и временски. Просторно, поголем дел од врнежите се на повисока надморска височина како Лазарополе, Попова Шапка, Маврово. Во рамнините, во кои се најпотребни врнежите, количеството се движи околу 400 милиметри на квадратен метар, што е апсолутно недоволно. Домашните водени ресурси се околу пет милијарди метри кубни вода, најголем дел проточна вода на сливни подрачја и подземна вода. Самиот факт, пак, дека 96 отсто од земјиштето во Македонија се подложени на ерозија дава јасни сигнали дека таа мора под итно да се спречи, а тој аспект од проблемот, според експертите, најмногу се потценува во земјава.

Сувата распукана земја, фотографирана летоска во Пелагонија, ќе биде секојдневна слика за сите македонски рамнини
ШТЕДИ И АКО СИ БОГАТ

- До 2050 година Македонија ќе стане пустина ако нашиот народ не почне да се бори со тоа. Треба да се сменат навиките на луѓето. Прво, треба земјоделците да се навикнат на рационално наводнување со современи системи како „капка по капка“. Нашиот народ има погрешен пристап во односот кон природните богатства. Уште на самиот почеток на образованието децата се учат дека Македонија е богата со вода и секој тргнува од тоа. Значи, ако сум богат не треба да штедам, а тоа е многу погрешно - вели Ордан Чукалиев, декан на Факултетот за земјоделство и храна.

Според него, засега има доволно вода, но не во цела Македонија. На пример, во Струмица и во околината нема доволно вода не само за пиење туку и за индустријата и за наводнување. Во Скопје, пак, има пример што го нема никаде. Со вода за пиење се полеваат тревници, се наводнуваат бавчи и се перат автомобили.

- На Вардар нема ниту еден зафат, туку експлоатирани се само неговите притоки. Во Скопско, каде што има огромна потреба од вода за наводнување, нема ниту една акумулација. Земјоделците се снаоѓаат со бунари и со ископи од кои црпат вода за наводнување. Следни на листата со недостиг од вода се Овче Поле и централниот вардарски регион, во кој, всушност, е најлошо во однос на врнежите - вели Вјекослав Танасковиќ, од Земјоделскиот факултет.

НЕДОВОЛНИ АКУМУЛАЦИИ

Експертите по хидросистеми велат дека многу голем проблем е што Македонија нема водостопанска основа од поново време.

- За да се утврди колку вода има и како таа треба рационално да се користи, треба во секое време да се има водостопанска основа. Македонија користи водостопанска основа од седумдесеттите години што не дава реална слика на вистинските богатства со вода - велат експертите од оваа област.

Според податоците на Министерството за земјоделство, сегашните акумулации апсолутно не ги задоволуваат потребите со вода. Само 120.000 хектари се со можност за наводнување, а се наводнува само една петтина од нив. Ако се знае дека во земјава има околу 400.000 хектари земјоделско земјиште, тогаш не е тешко да се пресмета дека нема доволно акумулации што ќе го покријат сето земјиште што се обработува. За состојбата да биде уште полоша, според последните анализи, се наводнуваат само 15.000 хектари, што е многу минимално. Меѓутоа, не треба да се занемари фактот дека кај нас последниве неколку години се повеќе се наводнува со подземни води, а тоа не се регистрира никаде. Според ресорното министерство целта на секоја Влада треба да биде да се обезбеди вода за сите 120.000 хектари, па и за целокупното земјоделско производство, но и за пиење и за индустрија.

Треба да учиме од Израел

Израел е земја што никој ја нема достигнато во однос на управувањето со водите, велат експертите. Со само два природни водотека и со нивно правилно зачувување и стопанисување има врвно земјоделско производство. Таму секоја капка вода домаќински се користи, за разлика од овде, каде што водата се расфрла. Нашиот земјоделец мисли дека ако направи кал, само тогаш е добро наводнето. Тоа не е наводнување, туку заблатување. Свеста мора да ни се менува, бидејќи иако вода има доволно засега, таа треба да им остане и на тие што доаѓаат по нас. Расипничкиот однос со водата нема да не однесе никаде, бидејќи не е точно дека водата ни припаѓа на сите нас од Бога дадена и за неа не треба да се грижиме и таа не треба да се плаќа - велат експертите.

Скулптура од Вардарски рид, еден од старомакедонските градови

Имаме исконско право на името Македонија

Потрагата по идентитетот треба да почне од урнатините, на местата каде што чукале срцата на нашите предци, античките Македонци, вели археологот Виктор Лилчиќ

Локалната автохтона пајонска популација во интензивните контакти со Блискоисточната цивилизација, со Персија, кон крајот на вториот и во почетокот на првиот милениум пред новата ера веќе ја оформила подлогата за раѓањето на раноантичката цивилизација, вели археологот Виктор Лилчиќ, професор на катедарата за археологија при Филозофскиот факултет во Скопје.  Барајќи одговор на прашањето за етногенезата и идентитетот на денешните Македонци, тој раскажува за општествените случувања што придонеле да се формира македонската држава. Лилчиќ веќе четири години работи на проектот „Античкото кралство Македонија во Република Македонија“.

- Во основа, тоа се случило во архајскиот период, 7 и 6 век пр.н.е., кога новиот бран дојденци од Епир етнички се помешале со локалните пајонски племиња во долините на Бистрица, Вардар и на Струма. Историчарите Херодот и Тукидид ги напишале првите податоци за античките Македонци, за кралевите и владетелите, но и за најстарите македонски градови што ги изградиле - објаснува Лилчиќ.Очекувано е тие да ја следат идејата за формирање градови-држави, што во тоа време ја диктирал југот на Балканот, но се случило нешто друго.

МЕШАВИНА ОД ПАЈОНЦИ И ЕПИРЦИ

- Доминантниот епирски контекст во античките македонски гени, споен со пајонските, филтрира надмоќна генерација рани антички македонски кралеви. Тие од 6 до 2 век пр.н.е. го градат кралството Македонија и тоа име, особено благодарение на Александар Трети Македонски, го обвиткаа со ореолот на вечноста - вели Лилчиќ.

Антрополозите сметаат дека дека Пајоните се палеобалканско население. Според Лилчиќ, етногенезата на античките Македонци подразбира коктел, чија основа се две суппопулации. Автохтоните пајонски племиња учествуваат со 70 отсто, а новодојдените епирски племиња со околу 30 отсто.На прашањето што се случува со овој народ, дали ги задржал своите специфични културни, општествени, религиозни карактеристики и во Римското царство, Лилчиќ вели дека ниту еден народ не може туку така да исчезне од лицето на земјата.

- Античките Македонци, иако ја загубиле државата во рамките на моќната Римска Империја, останале исти. Во своите градови, села и тврдини живеат и ја градат римската провинција Македонија, како дел од големото Римско Царство до крајот на антиката. Останале тука во средниот век, до денес. Всушност, умесно е да прашаме зошто Рим ја именува оваа територија Провинција Македонија, ако не била населена со античките Македонци - вели Лилчиќ.

АНТИЧКИ МАКЕДОНЦИ И СЛОВЕНИ

Ако во времето на социјализмот сите велеа дека Македонците потекнуваат од словенските народи, а денес постојано се наметнува тезата дека сме потомци на античките Македонци, логично е прашањето кои се денешните Македонци.

- Не би се изненадил ако денес добиеме сличен аналоген однос како тој меѓу Пајонците и Епирците. Денес односот би се барал меѓу античките Македонци и Словените. Но, ако искрено сакаме да одговориме на прашањето колкав е античкиот македонски ген, а колкав словенскиот кај современиот македонски народ, треба тежиштето на истражувањата сериозно да го потпреме во еден национален мултидисциплинарен научноистражувачки контекст наречен национален идентитет на македонскиот народ - предлага Лилчиќ.

Според него, само институтски и хиерархиски организирана научноистражувачка програма со постојана парична поддршка може да го убедат светот во нашиот македонски национален идентитет и преку тоа во нашето исконско право на името Македонија.Сепак, тој истакнува дека научниците-археолози мора да имаат услови да придонесат во пронаоѓањето на одговорите.

- За жал, Република Македонија нема државен институт за археологија. Потрагата по идентитетот на македонскиот народ треба да почне од урнатините, на местата каде што чукале срцата на нашите предци, античките Македонци - вели Лилчиќ.